Gruagairí

Lá de na laethe sula raibh mé le dul faoi scian, d’fhéach mé sa scáthán agus dúirt mé liom féin, ‘right, girl, am bearradh gruaige duit’. Mhothaigh mé an drochspion agus an féintrua go mór an mhaidin sin. Shiúil mé amach ar an tsráid i mBéal Feirste agus shiúil mé isteach sa siopa gruaigeadóra is gaire don árasán. Ní salon a bhí ann, ná gar dó! Bhí seanlino ar an urlár, seanphéint ar na ballaí, agus troscán plaistic, caite, tuirseach ann. Agus beirt bhan óga ag obair ann. Blas láidir áitiúil ar a gcuid cainte, criosanna de sciortaí orthu, fáinní cluaise síos go dtí a ngualainn acu beirt.

Bhí siad ábalta mé a ghlacadh ar an toirt le haghaidh dathú, bearradh is triomú. Sheas bean amháin ag an chathaoir liom, ag roghnú dath nua gruaige.

‘Agus cad a chuir in d’intinn dath a roghnú, an liath a cheilt, ab ea?’
‘Ní hea, díreach athrú a bhí de dhíth’ arsa mé go ciúin, beagnach i gcogar.
‘Maith go leor,’ ar sí, ag iarraidh comhrá a bhaint asam gan trua, gan stad, mar a bhíos go leor gruagairí, ‘agus an bhfuil tú ag dul ar laethe saoire an samhradh seo?’
Bhí mé ag ceilt go raibh mé ag dul faoi scian ó go leor daoine ag an phointe seo –ó chomrádaithe san obair mar bhí mé ag iarraidh tearmann bheag faoisimh ón ghalar i rith an lae; ó mo mhac mar bhí Ardteist ar siúl aige (no way go raibh sé ag gabháil a chaitheamh sin imo choinne sa todhchaí) agus ó mo thuismithmitheoirí, mar bhí taom croí ag m’athair tamall ó shin.
Ach an cheist shimplí sin, ‘an bhfuil tú ag dul ar laethe saoire?’…’No,’… ba mhaith liom a rá, ‘bhí mé le gabháil go Galicia na Spáinne chun cúrsa thar cinn a dhéanamh, a raibh mo chroí istigh ann le fada, cúrsa míosa faoin ghrían is le neart fíon dearg’, bhí mé ag iarraidh a rá.
‘Ach tá deireadh leis sin,’ ba mhaith liom a rá, ‘mar fuair mé amach go bhfuil galar ionam a chaithfeas mé freastail air siúd ar dtús’, arsa mé i m’intinn, ‘agus tá an t-airgead caite ar eitiltí nach ndéanfar anois, agus mo shamhradh anois ina chiolar ciot. Agus mo shaol bunoscionn.’
Ach níor dhúirt mé sin. Lig mé cogar beag amach…’níl….tá mé ag dul faoi scian Dé Luain.’
‘Áááá! Cad tá siad ag dul a dhéanamh, a chroí?’
‘Díchíochú…’ arsa mise, iontas orm go bhfuair mé an focal amach tríd na beola tirime.
‘Maggie! Díchíochú aici seo Dé Luain! Gabh anall anseo agus inis di fá do mháthair mhór!’
Agus anall léi, Maggie na gruaige duibhe (le stríoca buí). Agus sheas an bheirt acu ar an dá thaobh, ag scileadh feasacht an tsaoil domh. Ailse cíche ag Grannie, agus ag Aintín Lily, agus ag an deirfiúr, Sharon. Cé acu a fuair bás, cé acu nach bhfuair bás. Agus bhí tae ann i lár a gcuid scéalta, agus Rich Tea.
Agus arsa Maggie, i ndiaidh liodán na ngaolta, ‘agus mise, bhuel, cuir do láimh ansin, a stór, tá cnapán chomh mór le liathróid gailf agam sa chíoch chlé, ach dar leis na dochtúirí nach bhfuil dochar ar bith ann domh.’ Agus thóg sí mo láimh go teann, gur chuir sí ar a cíoch chlé í, agus cinnte, bhraith mé an liathróid gailf.
‘Ach, sure, ní mar a shíltear bítear leis na bloody rudaí seo!’ ar sí, ag gáire.
Agus mhothaigh mé an cian agus an pian ag imeacht, mar bhí gáire agus pleisiúr ann don chéad lá ó fuair mé amach faoin bloody rud.

Agus sa deireadh, bhí dath rua nua agam, agus gruaig ghearr, loinnireach agam, agus neart tae agus brioscaí agam, agus croí i bhfad Éire níb éadroime agam ag dul amach an doras domh, le gach gáir fá ‘muide do ghruagairí anois!’ agus ‘bí ar ais anseo má bhíonn lomadh de dhíth ort ón chaemo!’, agus barróga, agus deora, agus cineáltas daonna.

Tá daoine saoithiúil. Dá gcasfainn ar mo bheirtse sna déaga, ar scoil, bheadh mo mháthair cinnte dearfa ag iarraidh orm coinneáil amach uathu. Bhí téarma againn do mhná mar siúd i mBéal Feirste, ‘muileach’. Ba é seo an t-ainm a thugtaí ar na mna a d’oibir sna muilte líneadaigh sna blianta atá thart. Caithfidh go raibh na mná seo dalba, bródúil, mar bhí siad ag saothrú a gcuid airgid féin. Ach faoi na seachtóidí agus mé ag fás aníos, thagair an téarma seo do chailín a chaith smideadh, a chuir dath ina gruaig, a chaith éadaí faiseanta, a chaith tobac agus….a rinne cuideachta le buachaillí. Mar gheall ar an pheaca dheireanach seo ann féin, ba bhocht an t-ainm é ‘muileach’ i measc sochaí chúngaigeanta dhocht an Tuaiscirt, agus níor dheas a leithéid a úsáid chun cur síos ar éinne.

Ach muiligh a bhí iontu seo. Bhí siad faiseanta (criosanna orthu in áit sciortaí, mar a deireadh m’athair), bhí boladh an tobac ar a méara, bhí na bréagsheoda ag loinnir ó áiteanna éagsúla ar a gcorp, agus ní rachadh aon bhean stuama amach leis an ghruaig a bhí orthu. Ach ar nós na chéad mhuileach, bhí siad cróga in aghaidh na coimhlinte, agus bhí siad ardaigeanta. Ní raibh aon chosaint ann in éadan a ndeathola, agus an rabharta grá a léirigh siad don stráinséar bacachanamach a tháinig isteach acu an lá sin.

Cairde

An trí ní is ansa leis an duine tinn:

Barrróg chionmhar
Leigheas fíochmhar
Mionchuairt mhinic

Tá cairde – agus gaolta - saoithiúil. Is cairde maithe iad lá amháin, ach i bhfaiteadh na súl bíonn a leath acu imithe chomh luath is a insíonn tú scéal do ghalair daofa.

Cuid acu, tá eagla orthu. Imíonn siad is ní fheiceann tú iad riamh arís. Síleann siad teagmháil a choinneáil leat trí leithéidí Facebook ach níl ann ach sop in áit na scuaibe. Ar chúis na heagla nó ar chúis eile níl siad in inmhe guthán a thógáil ná nóta a scríobh.

Cuid acu, mothaíonn siad ciontach gur tusa a fuair an drochscéal ina n-áit. Mar is iad siúd atá ag caitheamh dhá scór fags gach lá, nó ag ól sé phionta Smithwicks gach oíche. Ní fheiceann tú mórán de na daoine seo ach oiread – tá siad gnóthach ag iarraidh ligint do na fags anois go bhfuil an galar réadúil. É sin agus níl siad in inmhe ag an ghalar bheith sa seomra céanna leo.
Bhí cara mar sin agam. Tháinig sí aon uair amháin le comhbhrón a dhéanamh liom agus shuigh sí sa chathaoir trasna uaim ag caoineadh i rith an ama. Ní chualathas uaithi ó shin….ach amháin ag an Nollaig nuair a bhí sí ag bráth ar a céile a fhágáil. Agus mé i lagtrá cheart an chaemo chuir sí ceist – i ndiaidh sé mhí gan focal aisti – an bhféadfadh sí stopadh liom ar feadh tamaill. Fágadh gan urlabhra mé, i ndáiríre, an iarraidh sin! Á bhuel, bíonn an saol corrach! Níl a fhios agam ar fhan sí nó ar imigh sí ón fhear sa deireadh, mar ní raibh sí i dteagmháil ó shin!

Agus cuid acu…níl a fhios agam, imíonn siad ó leaba na haicíde chomh tiubh géar agus is féidir….faigheann tú amach measartha gasta cé acu an fiú cara a thabhairt orthu, nó duine a raibh aithne agat orthu tráth.
Bhí bean ar m’aithne ar shíl mé go raibh me mór léi. Chuir me ríomhphost chuici ag rá cad a tharla agus bheith cinnte mamagram a fháil déanta go rialta, fiú gan caoga bliain sroichte aici fós. Chuir sí ríomhphost ar ais chugam ag aontú liom fán mhamagram agus ansin chaith sí cúpla alt ag cur síos ar na pleananna a bhí aici le taisteal sa Spáinn an samhradh sin. Ceist ar bith fán chúrsa leighis a bhí beartaithe, fán díchíochú a bhí le déanamh. Gan focal iontais ná comhbhróin. Ach ar ndóigh, bhí an Camino le déanamh réidh fána choinne aici! Chuir mé ríomhphost ar aghaidh chuici ag míniú nach itinerary s’aicise a bhí uaim ag an bhomaite sin, agus ní chualathas uaithi ó shin.

Agus daoine nár bhraith tú ró-mhór leo roimhe seo, nochtann siad láidreacht agus feasacht agus croíúlacht. Tá siad sásta bheith ann go minic ach go mion – díreach an rud a bhíonn uait agus tú lagbhríoch ag an chaemo. Cuireann siad teachtaireachtaí chugat go minic, is glacann siad roinnt den ualach orthu féin ar feadh tamaill. Déanann siad réidh anraith agus dinnéaracha nuair nach bhfuil fuinneamh agat féin. Tugann siad tacaíocht do do pháistí – mar bíonn tacaíocht de dhíth orthu siúd chomh maith, Cuma cé chomh mór leo. Agus déanann siad cinnte nach síleann tú go bhfuil an domhain i ndiaidh do thréigint. Grma mór do gach duine acu siúd a léann é seo.

An bhanaltra ailse

Mar a dúirt mé, nuair a bhíonn an lia réidh leat, tagann an bhanaltra ailse isteach sa scéal. Ag rá gach rud athuair, i bhfocail liachta agus i bhfocail dálacha, ag míniú aon rud a iarrann tú, ag tabhairt eolais duit. Bhí mo dheirfiúr in éineacht liom an lá seo nuair a d’inis siad domh go raibh ailse faighte go cinnte sa bhithóipse. Chonaic mé mé féin ina haghaidh, agus muid ag éisteacht leis an bhanaltra ag carnadh na bhfocal ar bharr a chéile.

‘Bean as gach deich míle…ceithre nó cúig lá san ospidéal tar éis an sceana…rátaí mairsteana… chaemo…ráidió…tuirse…céimeanna agus rátaí fáis…an t-ádh leat teacht air chomh luath…’

Chonaic mé droim mo dheirfiúra ag iarraidh éalú siar tríd an chathaoir phlaistic roimh an mhonamar fíricí agus eolais. Agus bhí a fhios agam gur mar an gcéanna a bhí mo dhroim féin. Níor mhothaigh mé go raibh an t-ádh liom ar aon dóigh, ag an phointe seo. Dá mba rud é go raibh, ní cuachta i somraín a bheinn, ag éisteacht le liodán seo na hailse i mbéalaibh stráinséara. Dá mba rud é go raibh an t-ádh liom, ní bheadh aon ailse orm ar chor ar bith.

Bithóipse

Nuair a fhaigheann tú an litir ag iarraidh ort teacht isteach le haghaidh breis fiosrúcháin mothaíonn tú leat féin féinig. Ach ag siúl isteach sa seomra feithimh duit arís don bhithóipse, is é an líon ban atá ansin romhat a bhuaileann thú. Mná d’aois féin, seanmhná, mná óga, cailíní agus a máthair leo…agus an ghruaig – liath, rua, fionn, dubh, fada, gearr, catach, díreach….. Tá rabharta banúil ag éirí romhat sa seomra, teannas san aer, eagla i súile. Ní labhrann mórán daoine sna seomraí feithimh seo, ach má tharlaíonn go mbriseann comhrá amach, séideann greann neirbhíseach ar fud an tseomra. Agus ar ndóigh, tá ábhar magaidh ann. Iarrtar ort an t-éadach ar bharr do choirp a bhaint duit agsu clóca beag a chaitheamh, le fiosrúcháin a éascú. Fágann sé sin an seomra lán clócaí, ar nós aoir ar na seálta a chaith leithéidí mo mháthar mhóir, nó Peig Sayers, nó Lady Lavery.

Déanann tú neamhaird ar an chóras ospidéil go dtí go súitear isteach thú. Agus an móimint gur shiúil mé isteach sa bhithópslann, thuig mé go raibh mé go docht i lámha an chórais. Innill agus ríomhairí de gach saghas, agus ag bun an tseomra, leaba ar nós bunk a bhí go hard san aer, agus dréimire le gabháil in airde ann. Rud a rinne mé. Shuigh na banaltraí thíos fúm agus rinne siad a gcuid oibre.
‘Ná bog, anois… maithú, fan díreach mar sin’, ar siad, ag druileáil is ag gearradh.
Rinne mé iarracht m’intinn a dhruidim síos, le teann eagla roimh an aineolas agus an scanradh.
Is cuimhin liom gur bhreathnaigh mé ar an phictiúr ar an bhalla le linn do na banaltraí an fheoil a scagadh is a ghearradh. Blátha a bhí sa phictiúr, blátha oráiste agus buí.

Agus sa deireadh, bhí sé thart. Agus shiúil mé amach. Ach bhí a fhios agam go mbeinn ar ais. Ní raibh sa lá seo ach blaiseadh ar an todhchaí. Agus shiúil me ar ais go dtí m’arásán. Agus d’fhéach me ar an chíoch a bhí le gearradh. Agus an rian fuilteach a fágadh i ndiaidh obair an lae. Agus ní raibh mé ábálta smaoineamh níos faide chun tosaigh ná an lá sin.

Insint

Ní raibh mé bliain féin ag obair san ollscoil i mBéal Feirste nuair a tháinig ríomhphost thart do gach ball foirne. Thairg an ollscoil mamagraim do mhná a bhí idir daichead agus caoga bliain d’aois. Ní raibh ceann agam ariamh. Cén fáth an mbeadh? Níor rith an ailse áirithe sin sa chlann s’againne, agus ní raibh mé ach daichead a seacht. Agus ní raibh aon chnapán le braithstin, ná aon cheo eile le feiceáil, ná aon tuirse domhínithe orm. Bhuel, bhí an deis le tapú agus bhí sé chomh maith agam ceann a fháil déanta, ar nós gach scrúdú eile sláinte a fuair mé déanta go rialta.

Bhí go maith is ní raibh go holc. Lá breá grianmhar, leithscéal le héalú ón oifig ar feadh tamaill agus siúl beag pléisiúrtha chuig foirgneamh Action Cancer romham. Tá na hoifigí sin píosa beag amach ó cheantar na hollscoile, ceantar atá lán le duilliúr agus tithe maorga, iarcheantar lucht an rachmais i mBéal Feirste sna blianta roimh Na Trioblóidí. Mí an Mheithimh a bhí ann, agus an samhradh ag bogadaigh is ag borradh tríd an aer.

Níor fhan mé rófhada sa seomra feithimh mar bhí siad réidh fá mo choinne. Nuair a bhí an mamagram déanta dúirt siad go bhfaighinn litir i gceann roinnt seachtainí. Amach faoin ghrian liom arís. Siúl beag pleisúrtha ar ais chuig an ollscoil, agus tráthnóna oibre ag an ríomhaire.

Ach an tseachtain dár gcionn fuair mé litir ag iarraidh orm pilleadh le haghaidh scrúduithe eile…’irregularities…. Bhí a fhios agam go raibh rud éigin cearr ach chuir me siar imo cheann é, i bhfolach. Ní raibh mé réidh le déileáil leis. Agus níor rith an ailse áirithe sin sa chlann s’againne, bíodh a fhios agat...

Ach an lá go ndeachaigh mé isteach arís, thóg siad mamagram eile as an nua, chun pictiúr níos géire a fháil. Bhí an clinic dubh le mná agus a gcuid páirtnéirí. Bhí mé féin ansin liom féin, mar ní raibh mé sa bhaile, Baile Átha Cliath, ach bhí mé im’ áit oibre, Béal Feirste. Ach bhí rud amháin i gcoitinne ag gach duine againn, dreach imníoch.

Thairg an lia an x-ghá domh le frídíní beaga bídeacha ann, a dúirt go raibh ailse ag dul a thosú, muna raibh rud éigin ann cheana. Ní raibh sí ábalta rud ar bith a bhraithstin lena láimh, ach cuireadh le haghaidh ultrafhuaime mé, faoi m’ascaill. Agus chonaic mé ansin an loch mór dubh ar an scáileán. Bhí ailse ionam, alright.

Satharn a bhí ann. Agus de ghnáth bhíodh banaltra ailse le taobh an lia, le cuidiú leis an taobh ‘daonna’ de na cúrsaí seo, ag míniú rudaí athuair nuair nach ndeachaigh an scéal isteach sa chloigeann i gceart ar an chéad insint. Ach Satharn a bhí ann. Ní raibh sí ar fáil. Bhí an lia cineálta, ach nuair a mhínigh sí gur cás neamhghnáth a bhí ann, ach bithóipse de dhíth lena chinntiú, bhí m’intinn druidte síos. Shiúil mé amach faoi mhearbhall chuig an charr, shuigh mé isteach ann agus thiomáin mé an bealach ó Bhéal Feirste go Baile Átha Cliath. Bhí bithóipse le déanamh an tseachtain seo chugainn, ach ag an bhomaite sin bhí mo chlann de dhíth orm.

Níor inis mé do na páistí – bhí Ardteist le déanamh ag duine amháin agus scrúdaithe deireadh bliana sa choláiste ag an duine eile. Bhí go leor dráma sa teach mar bhí…

Ach bhí siad ann, bhí m’fhear chéile ann, agus bhí só ann. Agus ar ndóigh, bhí Sparky agus Beano ann – an dá mhadadh. ‘Heinzers’, mar a thug muid orthu – caoga a seacht gcineál iontu. Agus chaith mé an deireadh seachtaine ‘go normálta’ – ag tabhairt amach do na páistí, ag siopadóireacht in Tesco, ag glanadh is ag cócaireacht. Agus bhain mé sult as gach nóiméad, in ainneoin na heagla. Mar ní raibh a fhios agam cad a bhí in ndán domh amach seo. Ach bhí a fhios agam nach mbeadh sé deas.

Intreoir

D’oibir mé le Máire Ní Chéilleachair blianta ó shin. Fuair sí bás roimh a ham roinnt blianta ó shin ón ailse, agus d’fhág sí daoine ina diaidh a choinnigh gean di, mé féin ina measc. Duine an-phríobháideach ab ea í Máire. Agus go lá a báis, níor scaip sí scéal a galair go réidh. Fuair mé féin amach de thaisme, le linn comhrá, ag tabhairt síob di trasna na cathrach i mBaile Átha Cliath. Cúpla bliain ina dhiaidh sin bhí sí marbh.
Duine fíorfhlaithiúil a bhí inti. Agus mé ag iompar clainne sna hochtóidí i Luimneach – gan bheith pósta – (agus nach scéal ar leith é sin) thug sí dídean agus aire domh ar feadh tréimhse, nuair a bhí boic na sráide i Luimneach ag tabhairt íde béil domh, na máithreacha móra-le-bheith ar a ndícheall ag iarraidh scéal an iompair a choinneál faoi cheilt, agus altra san ospidéal i Luimneach ag déanamh a díchill ‘múineadh a chur orm’.

D’oibir mé fosta le fáthach séimh darbh ainm Mick Boran i gColáiste Phobail Leamhcáin in Áth Cliath. Bhí Mick mór míofar ach chomh bog le him. Chuaigh sé in éineacht liom ar thuras scoile go Béal Feirste, ag tabhairt cuairt ar Stormont agus ar an Chultúrlann araon. Agus ag stopadh ar Bhóthar na bhFál chun snaps a thógail de na ‘murials’, ar ndóigh! Bhain sé an-sult as an lá sin, agus as sult na ndaltaí a thógamar linn.
Fuair sé bás tobann agus é ag cuidiú le cluiche peile a raibh a chuid mac ag imirt ann. Ba é seo an splanc a chuir mé ag smaoineamh ar chúpla eachtra a dhéanamh imo shaol, mar tá an saol gearr, agus mo pháistí tógtha, a bheag nó a mhór. Agus is dóigh liom gurbh é Mick an duine a ba chúis liom mo shaol a fhaidiú, nó is mar gheall ar a bhás luath gur chinn mé tosú ar jab nua in Ollscoil na Ríona i mBéal Feirste. Saol gearr, saol lán an mhana nua a bhí agam. Agus ach gurbh é Mick, ní chuirfinn isteach ar an jab, agus ach gurbh é an jab, ní bhfaighfinn mamagram sna daichidí domh, agus bheinn ag siúl thart i nganfhios go fóill, gach seans, agus an ailse ag spréadh tríd mo chorp.

Agus daoine a chur i gcuimhne agam, fuair triúr múnteoir eile bás ón ailse le linn domh bheith ag tabhairt faoin leigheas: Carol Meehan, a rinne streachailt chrua ar feadh sé bliana; Don Ó Niocaill, ar tháinig an galar aniar aduaidh air; agus Linda Clarke, a fuair bás go ró-ghasta ón ailse. Dúirt cara liom gur chosúil le plá an ailse i measc a chuid cairde. Tuigim dó. Bhí plá dár gcuid féin againn sa scoil i Leamhcán.